Odejście od tematu i pisanie o czymś innym
Najgroźniejszy błąd to napisanie dobrej pracy na zły temat. Uczeń przygotowuje się do konkretnej lektury, widzi w poleceniu znajome słowo i wkleja gotowy wywód, który ma niewiele wspólnego z pytaniem. Egzaminator widzi to od razu, bo praca nie odpowiada na polecenie, a wtedy kolejne kryteria tracą znaczenie.
Żeby tego uniknąć, zanim zaczniesz pisać, podkreśl w poleceniu czasownik i najważniejsze rzeczowniki. Jeśli temat pyta, czy coś warto, musisz odpowiedzieć tak albo nie. Jeśli prosi o porównanie, musisz porównać, a nie opisać dwa utwory osobno. Dobrym nawykiem jest zapisanie tezy własnymi słowami na marginesie i sprawdzanie przed każdym akapitem, czy nadal ją obsługujesz.
- Przeczytaj polecenie dwa razy i podkreśl słowa kluczowe.
- Zapisz tezę jednym zdaniem, zanim napiszesz wstęp.
- Po każdym akapicie zadaj pytanie: czy to odpowiada na temat.
Streszczanie lektury zamiast argumentowania
Drugi częsty błąd to opowiadanie fabuły. Uczeń zna lekturę dobrze i chce to pokazać, więc przez pół strony opisuje, co się wydarzyło. Tymczasem wypracowanie nie sprawdza, czy pamiętasz bieg zdarzeń, tylko czy umiesz użyć utworu jako dowodu w rozumowaniu.
Dobry argument ma trzy elementy: myśl, przykład i wniosek. Myśl to zdanie, które mówi, co chcesz udowodnić. Przykład to jeden, dwa fakty z lektury, wybrane tylko po to, aby tę myśl poprzeć. Wniosek wraca do tezy i wyjaśnia, co z tego wynika. Jeśli w akapicie nie ma trzeciej części, praca przypomina streszczenie, a nie rozprawkę.
Kiedy ćwiczysz, ograniczaj sobie liczbę zdań na przykład z lektury. Dwa zdania przykładu i dwa zdania komentarza to proporcja, która zmusza do wyciągania wniosków. Jeśli przykład jest dłuższy od komentarza, skróć go.
Błędy w przywoływaniu faktów z lektur
Pomyłka w imieniu bohatera, przekręcony tytuł albo przypisanie wydarzenia niewłaściwemu utworowi to błędy, które mocno osłabiają wiarygodność pracy. Egzaminator nie musi karać każdej drobnej pomyłki, ale tekst, w którym fakty się nie zgadzają, trudno uznać za dobrze uzasadniony.
Najlepsze lekarstwo to krótkie karty lektur. Dla każdego utworu zapisz na jednej stronie: autora, tytuł, epokę, głównych bohaterów, trzy najważniejsze wydarzenia i dwa, trzy motywy. Taka karta zajmuje kilka minut, a po kilkunastu powtórkach zostaje w pamięci. Jeśli nie jesteś pewny szczegółu, lepiej przywołać zdarzenie ogólnie, niż podać błędną nazwę.
- Przygotuj kartę dla każdej lektury, którą zamierzasz wykorzystywać.
- Powtarzaj karty co tydzień, najlepiej na głos.
- Gdy nie pamiętasz szczegółu, opisz zdarzenie ogólnie, ale poprawnie.
Zły układ pracy i brak wniosków
Wypracowanie bez układu jest męczące w czytaniu. Typowe objawy to wstęp, który nie zawiera tezy, akapity o różnej długości, w których myśli się mieszają, oraz zakończenie ucięte w pół zdania, bo zabrakło czasu. Egzaminator ocenia kompozycję osobno, więc nawet dobra treść może stracić punkty za chaos.
Pomaga prosty plan. Wstęp z tezą, dwa, trzy akapity argumentacyjne, w razie potrzeby akapit z kontrargumentem i zakończenie z wnioskiem. Konkretny szablon opisaliśmy we wpisie o schemacie rozprawki maturalnej. Kolejną ważną sprawą jest czas. Jeśli piszesz powoli, zaplanuj zakończenie jako pierwsze zdanie, które możesz dopisać szybko, nawet gdy zostaje kilka minut.
Pamiętaj też, że zakończenie to nie miejsce na nowy argument. Ma zebrać to, co już udowodniłeś, i wrócić do tezy innymi słowami.
Język, styl i powtórzenia
Błędy językowe dzielą się na kilka grup. Pierwsza to potoczność: wyrażenia typu fajny, gość, mega, które nie pasują do stylu pracy. Druga to zdania zbyt długie, w których autor gubi podmiot. Trzecia to powtórzenia tych samych słów w sąsiednich zdaniach. Czwarta to schematyczne frazy wyuczone na pamięć, które brzmią sztucznie i nie wnoszą treści.
Poprawa stylu wymaga czytania własnych tekstów na głos. Jeśli potykasz się o zdanie, prawdopodobnie jest za długie albo źle zbudowane. Warto zrobić listę własnych ulubionych słów, które powtarzasz najczęściej, i dla każdego z nich przygotować dwa, trzy zamienniki. Słownik synonimów to pomoc, ale lepsza jest własna lista, bo od razu pasuje do Twojego sposobu pisania.
Kryteria językowe opisaliśmy w tekście o kryteriach oceny rozprawki maturalnej. Warto je przeczytać, żeby wiedzieć, jakie typy błędów są liczone ostrzej, a jakie łagodniej.
- Zastępuj potoczne wyrażenia neutralnymi, rzeczowymi.
- Dziel długie zdania na dwa krótsze.
- Szukaj powtórzeń i zamieniaj je synonimami lub zaimkami.
Ortografia, interpunkcja i nieczytelne pismo
Ortografia i interpunkcja to osobne kryterium, w którym liczy się liczba błędów w stosunku do długości pracy. Dlatego dłuższa praca nie musi być gorsza, o ile jest poprawna. Najczęściej mylone są pary ó i u, rz i ż, ch i h, a także zapis nie z czasownikami, przymiotnikami i rzeczownikami oraz przecinki przed spójnikami typu że, który, ponieważ.
Osobny problem to pismo. Matura jest pisana ręcznie, więc tekst, który trudno odczytać, może zostać oceniony niekorzystnie albo wymagać wysiłku od egzaminatora. Warto ćwiczyć pisanie odręczne, a nie tylko na komputerze. Jeśli Twoje pismo jest bardzo drobne albo pochylone, spróbuj pisać odrobinę większymi literami i zostawiać wyraźne odstępy między wyrazami.
Skuteczną metodą jest lista własnych błędów. Po każdej pracy zapisz słowa, które przekręciłeś, i wracaj do nich raz w tygodniu. Po miesiącu zobaczysz, że ta sama dziesiątka słów sprawia największy kłopot, i szybko ją opanujesz.
Brak ćwiczenia na czas
Ostatni błąd nie dotyczy tekstu, tylko przygotowania. Wiele osób pisze wypracowania w domu bez limitu czasu, a potem na egzaminie nie zdąży ani z planem, ani z zakończeniem. Pisanie na czas to osobna umiejętność i trzeba ją ćwiczyć tak samo regularnie jak ortografię.
Dobry rytm to jedna praca tygodniowo, wykonywana w warunkach zbliżonych do egzaminu: bez telefonu, na papierze, z zegarem. Po napisaniu sprawdź, ile czasu poszło na plan, ile na pisanie i ile na przeczytanie całości. Jeśli plan pochłania połowę czasu, skracaj go, a jeśli czytanie na końcu się nie mieści, zacznij pisać odrobinę wcześniej.
Dobrze jest też mieć informację zwrotną. Nauczyciel i korepetytor mają ograniczony czas, więc wiele prac nigdy nie dostaje komentarza. Wypracowanie bez oceny uczy mniej, niż mogłoby, bo powtarzasz te same błędy, nie wiedząc o nich.